بناهای تخت جمشید
نخستين پايتخت هخامنشيان شهر پاسارگاد بود. كوروش پاسارگاد را به محلي آباد و معتبر
تبديل كرد. اما پس از مرگ كوروش و مشكلاتي كه در امرحكومتي بوجود آمد از اهميت اين
شهر كاسته شد تا اينكه داريوش اول به پادشاهي رسيد.
داريوش بر آن شد تا پايتختي بزرگ و با شكوه بوجود آورد. و از آنجاكه پارس براي
هخامنشيان سرزمين مهم و در حكم سرزمين مادري محسوب ميشد در نتيجه وي پايتخت خود را
در دامنهي كوه رحمت مشرف بر جلگه وسيع و پهناور مرودشت كه داراي پيشينه تاريخي و
تمدنهاي كهن بود، قرار داد. تختجمشيد در واقع يك پايتخت و كاخ تشريفاتي بوده كه
تنها براي اجراي مراسمي خاص از جمله مراسم مهم و ملي نوروز يا اقامتهاي موقت از آن
استفاده ميشد.
هخامنشيان بقيه سال را در شهر باستاني هگمتانه پايتخت قديم پادشاهان ماد
(درتابستان)
و در شوش پايتخت قديم تمدن ايلام (در زمستان) به سر ميبردند.
پس از داريوش ديگر پادشاهان هخامنشي نيز بر بنايي كه ساخت آن را داريوش آغاز كرده
بود، ساختمانهاي جديدي افزودند در نتيجه ساخت تخت جمشيد از ابتدا نزديك به 150 سال
به طول انجاميد.
ساختمان اصلي كاخها بر روي صفهاي سنگي ساخته شد اين كاخها را از سه طرف شمال،
جنوب و مغرب ديواري بزرگ از سنگهاي عظيم بر روي هم انباشته احاطه ميكرد. در خارج
از صفه تا حدود نيم كيلومتر دورتر از ديوار سنگي، ساختمانهايي براي درباريان،
وزرا و مشاورين احداث شده بود.
وسعت تمام ساختمانهاي روي صفه در حدود 135 هزار متر مربع است. از اين ساختمانها
قسمتهايي كه مربوط به بارعام، پذيرائيهاي رسمي و شرفيابي نمايندگان كشورها و
برگزاري جشنهاي مذهبي بوده وسعت زياد داشته، درهاي ورودي آنها عريض بودند از
جمله اين كاخها بايد از كاخ آپادانا و تالار صدستون نام برد. ديگر ساختمانها كه
براي سكونت شاه، وليعهد، ملكه و خاندان سلطنتي و همچنين دفتر و جايگاه نگهبانان
بوده كوچكتر بود.
مهمترين آثار و ابنيهاي كه در شهر پارسه معروف به تختجمشيد بنا شده بدين شرح است:
پلكانهاي بزرگ ورودي:
راه ورود به بالاي صفه توسط دو رديف پلكانهاي بزرگ دو طرفي كه از سنگهاي بزرگ
ساخته شده ميباشد. تعداد اين پلكانها در هرطرف 110 عدد و هر چهار يا پنج پله از يك
سنگ يكپارچه بزرگ و عريضي تشكيل يافته است. كنار پلكانها معجر سنگي زيبايي اقتباس
گرفته از زيگورات هاي سومري وجود دارد كه بلندي هر كدام از آنها 75 سانتيمتر
ميباشد.
دروازه ملل
:اولين بنا بر روي صفه در فاصله 20 متري پلكان ورودي، تالاري مي باشد كه بيش از 600
متر مربع مساحت دارد. سقف اين تالار بر روي چهار ستون قرار داشته كه اينك دو ستون
آن باقي مانده است. درون اين تالار سكوهاي سنگي در چهار طرف تعبيه شده است كه محل
نشستن مهمانان بوده است.
براي ورود به كاخ آپادانا مهمانان ابتدا در اين تالار به انتظار مينشستند و از
آنجا كه اين افراد از ملتهاي مختلفي بودند به اين تالار دروازه ملل يا تالار انتظار
گفته ميشود. تالار داراي سه درب ورودي و خروجي پهن است كه دو ديوار سنگيدر درگاه
غربي و شرقي به صورت نقش برجسته نمايان ميشود. نقش اين دو درگاه به شكل موجودات
اساطيري ميباشد.
کاخ آپادانا
:مهمترين كاخ تختجمشيد از لحاظ وسعت، ارتفاع و هنرهايي كه در قسمتهاي مختلف آن به
كار رفته كاخ آپادانا ميباشد. كاخ آپادانا در قسمت مرتفعي از صفه تختجمشيد واقع
شده و مشرف به جلگه وسيع و زيباي مرودشت ميباشد. در برگزاري جشنهاي ملي و
پذيراييهاي رسمي از اين كاخ استفاده ميشد.
تالار مركزي كاخ 3600 متر مربع مساحت داشته و در آن36 ستون سنگي قطور به ارتفاع 18
متر قرار داشته و در سه جهت شرقي، غربي و شمالي كاخ سه ايوان هم سطح با كاخ اصلي
هر كدام با 12 ستون وجود داشته است بنابراين در مجموع كاخ آپادانا داراي 72 ستون
بوده است. تنها ضلع جنوبي كاخ بجاي ايوان، اتاقهاي كوچك و راهروهايي وجود داشته كه
احتمالاً براي نگهبانان كاخ و مسئولين تشريفات مورد استفاده قرار ميگرفت.
يكي از زيباترين قسمتهاي كاخ آپادانا دو رديف پلكانهاي بزرگ در ضلع شمالي و شرقي
اين كاخ ميباشد. از آنجا كه پلكان ضلع شرقي براي مدتها زير خاك مانده بود، تقريباً
سالم بجاي مانده است اما ضلع شمالي صدمه زيادي ديده است. نقش برجستههاي پلكانهاي
كاخ آپادانا زيباترين نقش برجستههاي تختجمشيد ميباشد. اين نقوش نمايندهگان
23 كشور و استانهاي تحت قلمرو شاهنشاهي هخامنشي را نشان ميدهد و هركدام از اين
نمايندگان هدايايي را كه مخصوص سرزمين آنها ميباشد به حضور شاه عرضه ميدارند.
نوع هدايا، لباس نمايندگان، چهره افراد و تصاوير ديگر در اين نقش برجستهها به
زيبايي هرچه تمامتر نمايان شده است.
سر ستونهاي ايوان شرقي همگي با مجسمههاي شير دوسرتزئين يافته بودند. و سر ستونهاي
ايوان غربي را گاوهاي دوسر شكل ميدادند.
كاخ صد ستون
:اين كاخ به عنوان بزرگترين كاخ پذيرائي تختجمشيد به حساب ميآيد. كاخ صد ستون به
دستور خشايارشا ساخته شد و به دليل داشتن صد ستون سنگي به اين نام معروف شده است.
هر كدام از اين ستونها 12 متر ارتفاع دارد.
اين كاخ در جانب شرقي كاخ آپادانا قرار دارد و داراي هشت درگاه ورودي و خروجي است.
از ديدنيهاي اين كاخ نقوش حجاري شدهي درگاهها ميباشد اين نقش برجستههاي در درگاه
جنوبي شامل تخت شاهنشاهي است كه بر دست 28نفر از نمايندگان ملل تابعه امپراتوري
هخامنشيان قرار گرفته است . در بالاي تصوير و در پشت سر شاه يك نفرخدمتگزار مخصوص
ديده ميشود. بر درگاههاي شرقي و غربي نيز نقوشي با مضمون نبرد پادشاه با حيوان
افسانهاي دیده میشود
در سمت شرقي كاخ صد ستون ديوارهاي خشتي وجود دارد كه به احتمال زياد محلي براي
نگهداري ارابهها و اسبهاي سلطنتي بوده است. همچنين در قسمت خارجي تالار صد ستون
اتاقهاي كوچكي مربوط به نگهبانان كاخ و مستخدمين قرار داشته است.
كاخ مركزي:
از ديگر كاخهاي تختجمشيد، كاخ چهارگوش ديگري است كه در گوشهي جنوب شرقي كاخ
آپادانا واقع شده است. به دليل موقعيت اين كاخ و قرار گرفتن در وسط ديگر ساختمانهاي
تختجمشيد، به كاخ مركزي معروف شده است.
كاخ مركزي شامل دو ايوان ستوندار در شمال و جنوب بوده است. در اطراف اين ايوانها،
سكوهايي از سنگ ساخته بودند. اين كاخ سه درب نسبتاً بزرگ داشت و نقوشي همانند نقش
برجستههاي درگاه كاخ صد ستون بر اين درگاهها نقر كرده بودند. از تزئينات جالب
توجه كاخ مركزي پلكانهاي بزرگ جانب شمالي كاخ مركزي به حياط مقابل كاخ آپادانا
مربوط ميشود.
ايوانهاي شمالي و جنوبي كاخ مركزي با سرستونهايي به شكل سر انسان و تنهي حيوان
تزئين يافته بود.
تچر
:اين كاخ در سمت جنوب آپادانا واقع شده است و بر اساس يكي از كتيبههاي آن كاخ كه
كلمه تچر در آن آمده است، به تچر معروف شده است . دريچههاي اين كاخ بر عكس ديگر
كاخهاي تختجمشيد به سمت تابش آفتاب است و به همين جهت احتمال داردكه كاخي زمستاني
بوده باشد. اين كاخ را كاخ خصوصي داريوش اول ميدانند.
راه ورود به كاخ داريوش دو دريف پلكان جنوبي و غربي بود. در ساختن اين كاخ از
سنگهاي صيقلي استفاده شده است و به همين جهت به آن تالار آئينه نيز ميگويند.
در ايوان جنوبي اين كاخ كتيبهاي به سه زبان پارسي، ايلامي و بابلي وجود دارد كه
ساختن اين كاخ را به داريوش اول و كامل كردن تزئينات آن را به خشايار شا نسبت
ميدهند.
نقش برجستههاي اين كاخ نيز همانند ديگر نقوش كاخهاي تختجمشيد از زيبايي و ظرافت
خاصي برخودار است. اين نقوش بر ديوار پلكانهاي ورودي اشخاصي را در حال اهداي
هدايايي از قبيل بز كوهي و آهو و... نشان ميدهد.
كتيبههاي كوتاه متعددي به خط ميخي در حاشيهي بالاي دريچهها و طاقچههاي اين كاخ
وجود دارد كه نام داريوش در بيشتر آنها به چشم ميخورد. با مشاهده بقايايي از گچ
در كف اتاقهاي شمالي كاخ تچر معلوم ميشود كه كف اين كاخ با گچ فرش بوده است.
بر سنگهاي اين كاخ كتيبههايي از پادشاهان بعدي ايران همچون شاپور دوم ساساني، عضد
الدوله ديلمي، ناصر الدين شاه قاجار و... حك شده است.
کاخ هديش
:هديش كاخ اختصاصي خشايار شاه است و در كتيبههايي كه در اين كاخ وجود دارد نام
هديش آمده است
كاخ هديش در بلندترين قسمت صفه تخت جمشيد قرار دارد و شامل تالاري مركزي با 36ستون
و ايواني شمالي با 12 ستون و يك ايوان در جنوب همراه با تعدادي اتاقهاي كوچك در
شرق و غرب، ميشود.
بر درگاه ورودي كاخ نقش خشايار شاه همراه با خدمهاش ديده ميشود
برجستههاي درون پنجرههاست كه در ديگر كاخها به چشم نميخورد.
از ويژگيهاي منحصر به فرد اين كاخ نقش دراين تصاوير هديه آوراني نقش گرديده است
در زير اين كاخ مجراي زيرزميني وجود داشت و آب پشت بام اين كاخ بوسيله آن به
آبروهاي اصلي تختجمشيد انتقال داده ميشد.
ـ حرمسرا
درجنوب كاخ هديش ساختمانهايي از خشت وجود دارد كه به حرمسرا (اندروني) معروف است.
اين مكان به احتمال زياد محل سكونت بانوان سلطنتي بوده است
طرح نقشه ساختمان حرمسرا تا اندازهاي به تالار مركزي كاخ تچر شباهت دارد. در
قسمتهاي جنوبي اين بنا كتيبهاي متعلق به خشايار شاه پيدا شده كه به سلطنت رسيدن
خشايار شاه را مطرح ميكند.
امروزه اين ساختمان به موزه تختجمشيد تبديل شده است و بسياري از آثار كشف شده در
تختجمشيد در اين قسمت نگهداري ميشود.
ـ خزانهي داريوش
در دامنهي كوه رحمت و در جانب شرقي صفهي تختجمشيد بناهاي خشتي موسوم به خزانهي
داريوش قرارگرفته است.
اين ساختمان به دليل پيدا شدن تعدادي ظروف سنگي مرمري و اشياء تجملي، خزانه ناميده
شده است.
خزانهي داريوش از دو تالار بزرگ با ستونهاي چوبي تشكيل شده بود. تعداد ستونهاي هر
تالار به 100 ميرسيد و اتاقها، راهروها و ايوانهاي ساختمان خزانه همه از خشت ساخته
شده بود و در كف آستانهي درها و زير ستونها از سنگهاي صيقلي استفاده شده بود.
خياباني با عرض 5/5 متر چهار طرف ساختمان خزانه را احاطه كرده است از ديگر بناها و
آثار مهم تختجمشيد ميتوان از جايگاه نگهبانان در دامنهي كوه رحمت، چاه سنگي در
سينه كوه رحمت و ساختمانهاي خشتي روي ديوار شمالي كه از آن بعنوان دبيرخانه شاهي
استفاده ميشد، ياد كرد.
آرامگاه پادشاهان هخامنشي
:در سينهي كوه رحمت دو قبر از دو پادشاه آخر هخامنشي، (اردشير دوم و اردشير سوم)
مشاهده ميشود. در امتداد همين مقابر درسمت راست به فاصله حدود100 متر آرامگاه
ديگري قرار دارد كه ناتمام مانده است و به آخرين پادشاه هخامنشي داريوش سوم تعلق
دارد.
نماي خارجي و نوع ساختمان و نقوش آن دقيقاً مانند آرامگاههاي پادشاهان هخامنشي در
نقش رستم ميباشد.
در خارج از صفهي تختجمشيد نيز ساختمانهايي وجود داشته كه اينك از آنها تقريباً
هيچ بنائي بجاي نمانده است اما آثار تزئيني زيادي بدست آمده كه تعدادي از آنها در
موزهي تختجمشيد و مابقي در موزهي ايران باستان و ديگر موزههاي معروف ميباشد.